کارشناسی و ارزیابی آثار هنری

 

از زمانی که آثار هنری به عنوان یک کالای دارای ارزش مالی و قابل خرید و فروش پذیرفته شد و مخاطبان و بازار هدف خود را یافت مبحث قیمت گذاری هنر نیز به وجود آمد. ماهیت فرهنگی و ارزشی هنر و وجه احساسی و عاطفی هنرمند در قبال تولیداتش باعث می شود که ارزش گذاری پولی برای آن دشوار گردد. علاوه بر تاثیر استعداد و قریحه واحساسات و عواطف هنری، منحصر به فرد بودن اثر هنری و اینکه به مانند آن در جهان تنها یکی (و یا در مورد آثار هنری نظیر عکس تعداد محدودی) از آن وجود دارد منجر به نگرش دیگری درباره قیمت گذاری هنر می شود و به همین دلیل است که آثار هنری کالاهایی هستند که وقتی دست دوم می شوند بهای بالاتری پیدا می کنند. در حقیقت هر چقدر که از عمر آنها بگذرد با ارزش تر می شوند. اما به هر تقدیر در طی زمان هنر نیز به مانند دیگر محصولات شیوه ها و معیارهای قیمت گذاری خود را پیدا کرده است و افراد متعددی علاوه بر خالق اثر هنری بر این رویه تاثیر می گذارند که از این میان می توان به اساتید و هنرمندان مطرح هر سبک، گالری دارها، مجموعه داران، دلالان بازار هنر و خانه حراج ها اشاره کرد.

از این رو قیمت گذاری آثار هنرمندان تازه کار و هنرمندان باسابقه و اساتید و اسطوره های دنیای هنر به شیوه های کاملا متفاوتی انجام می شوند.  در این مطلب مروری بر تفاوت این رویه ها خواهیم داشت.

قیمت گذاری آثار هنرمندان تازه کار

وقتی کسی هنر را به عنوان پیشه خود برمی گزیند در مقطعی مجبور خواهد شد که برای آثار خود بهایی تعیین کند. در ابتدا این امر برای بسیاری از هنرمندان تازه کار دشوار و پیچیده است اما با دانستن شاخص ها و معیارهای ارزیابی آثار هنری به مرور می آموزند که چگونه با بازار پر از رقابت هنر تعامل کنند. معیارهای تعیین کننده در این مرحله عبارتند از:

  • هزینه تولید اثر

پیش از هر چیز هنرمندان بایستی از میزان هزینه و زمان مصرفی برای خلق اثر خود آگاهی داشته باشند. به این معنی که از ابتدای ساخت یک مجموعه بایستی زمان صرف شده برای هر اثر و مقدار متریال مورد استفاده (بوم، رنگ، ابزار و قلم و مو و غیره) برای آن را در جایی ثبت کنند. علاوه بر این هنرمند بایستی برای خود اجرتی برای هر ساعت کار کردن در نظر بگیرد که این مبلغ با توجه به رزومه و سابقه و توانایی او تعیین می گردد. در ادامه با استفاده از فرمول ساده ی:

(تعداد ساعات صرف شده برای خلق اثر x اجرت هنرمند برای هر ساعت) + هزینه تمام شده مواد مصرفی

می تواند بهای پایه اثر خود را به دست آورد. اجاره استودیو و در نظر گرفتن حاشیه سود بازاریابی و سایر هزینه های جانبی نیز می توانند بر این قیمت تاثیر بگذارند.

  • شناخت سبک خود، بازار هدف و رقبا

در مرحله بعد هنرمند بایستی به ضریبی برسد که تعیین کننده جایگاه او در بازار هنر است. شناخت سبک خود و اینکه تا چه اندازه این سبک خاص و منحصر به فرد است عنصری تعیین کننده در این مورد می باشد. به عنوان مثال هنرمندی که نقاشی کلاسیک می کشد بازار هدف و رقبای کاملا متفاوتی از هنرمند سبک آبستره یا خط نقاشی دارد. علاوه بر این جغرافیای منطقه نیز در قیمت گذاری بسیار تاثیرگذار است. اگر شما هنرمندی ایرانی هستید و در خارج از کشور زندگی می کنید بدون شک بهای اثر شما در کشور محل سکونت تان در مقایسه با  ایران به دلیل شرایط مختلف اقتصادی تفاوت های چشم گیری خواهد داشت. پس از شناختن بازار هدف خود هنرمند می تواند با شناخت رقبا و سایر هنرمندان هم سطح خود و مقایسه آثارش به درک بهتری از میزان این ضریب در قیمت گذاری آثار برسد.

  • اهمیت رزومه و سابقه هنری

در هنگام مقایسه خود با سایر هنرمندان رقیب در نظر گرفتن سابقه هنری، منحصر به فرد بودن هنر، توانایی ها و سطح تکنیک و مهارت ها و شباهت میان آثار اهمیت ویژه ای دارد. اگر بهای پایه اثر که در بند ۱ به آن اشاره شد تفاوت معنی داری با قیمت رقبا داشته باشد به این معنی است که بایستی تغییرات و تعدیلاتی در آن صورت بگیرد. به روز بودن و آگاهی از آخرین نمایشگاه ها و قیمت ها اصل مهمی در تعیین بهای آثار است که کمک می کند هنرمند همواره با جریان بازار حرکت کند و از آن عقب نماند.

  • تعداد آثار مجموعه

علاوه بر اهمیت خاص و منحصر به فرد بودن آثار، تعداد آنها نیز عامل بسیار مهمی در تعیین قیمت هستند. اینکه مجموعه ای شامل صد اثر باشد یا ده اثر به نوعی دیگر بر تعیین محدوده قیمت اثر تاثیر می گذارند. نوع اثر هنری، اینکه نقاشی، مجسمه، عکس و یا چاپ باشد هم فاکتورهای تاثیرگذاری بر قیمت آثار هستند. نقاشی ها و آثار خوشنویسی و خط نقاشی عموما تنها در یک نسخه تولید می شوند و بنابراین بهای گرانتری در مقایسه با عکس و یا چاپ ها دارند که در نسخه ها (ادیشن های) متعدد اما محدودی عرضه می شوند. تعداد نسخه ها هم با توجه به سابقه هنرمند و موارد مختلف دیگر تعیین می شوند و هر چه تعداد آنها کمتر باشد قیمت بیشتری دارند. مجسمه ها هم ممکن است در ادیشن های مختلف و یا متریال های متفاوت قیمت های مختلفی داشته باشند. بطور کلی نسخه های بالاتر یک اثر هنری از نسخه اولیه آن به نسبت یکسانی که آن هم بر اساس سابقه و جایگاه هنرمند تعیین می شود گرانبها تر هستند. بعنوان مثال یک هنرمند عکاس شناخته شده ممکن است از هر عکس خود بیست نسخه منتشر کند که هر نسخه ده درصد از نسخه پیشین آن گرانبهاتر است. یعنی اگر نسخه اول ده میلیون تومان قیمت داشته باشد به ازای هر نسخه یک میلیون تومان به قیمت اثر افزوده می شود و در نهایت نسخه آخر سی میلیون تومان خواهد بود.

  • ابعاد و وزن، هزینه های جابجایی اثر

هر چه اثری بزرگتر و سنگین تر باشد هزینه های حمل و نقل، جابجایی و ارائه و فروش آن به طبع بیشتر شده و بر بازار هدف و تمایل مشتریان به خرید آن اثر تاثیر می گذارد. این مسئله علاوه براینکه در ابتدای تصمیم گیری به خلق اثر باید مورد توجه قرار بگیرد و در تعیین بهای پایه اثر تاثیر می گذارد در مراحل بعدی نیز هزینه های دیگری به هنرمند، گالری دار، نماینده و در نهایت خریدار تحمیل می کند.

  • تعیین کنندگان قیمت

در نهایت نظر اساتید و خبرگان این بازار و از همه مهمتر گالری داری که قصد بازاریابی، نمایش و فروش آثار هنرمند را دارد بهای نهایی آثار را برای شروع فعالیت حرفه ای در بازار هنر تعیین می کنند. پذیرا بودن و اعتماد به تشخیص و قضاوت گالری دار و آغاز با قیمت های مناسب و منطقی هنرمند را از خطر آسیب دیدن بازار هنر وی محافظت می کند. هنرمندی که با قیمتهای غیرمنطقی فروش آثارش را شروع می کند در بهترین حالت با بهره گیری از اصالت و نوآوری آثارش درآمد کوتاه مدتی خواهد داشت و پس از مدتی قادر به افزایش بهای آثارش نخواهد بود چرا که به دلسردی مخاطبین  منجر می شود. رشد بازار هر هنرمند بهتر است که به صورت پلکانی و همگام با رشد کیفیت هنر وی صورت بگیرد. بنابراین هنرمندی که آثار با کیفیت خود را در ابتدا با قیمت های وسوسه کننده و مناسب عرضه می کند توجه ها را به سوی خود جلب کرده و احتمال فروش تعداد بیشتری از آثارش را بالا می برد. از این پس، اقبال هنرمند در پذیرفته شدن از سوی مخاطبان و افزایش تقاضا برای خرید آثار در کنار نوآوری و پیشرفت مداوم بر روند افزایشی بهای آثار او اثر می گذارند.

  • بهبود سابقه حرفه ای

پویایی و رشد پیوسته هنرمند و غنای روزافزون رزومه هنری در مراحل بعدی فاکتورهایی هستند که بر رشد بهای آثار هر هنرمند موثرند. با شرکت و موفقیت مداوم در جشنواره ها و رقابت های معتبر ملی و بین المللی، مشارکت در نمایشگاه های گروهی متعدد، برگزاری نمایشگاه های انفرادی و ارائه آثار جدید، مفهومی و بدیع، فروش آثار هنرمند در حراج های معتبر، چاپ کتاب آثار و انتشار مطالب و نقدهای مثبت در رسانه ها و جراید مهم، حضور مستمر در فضاهای مجازی برای بهتر و بیشتر دیده و معرفی شدن بصورت سیستماتیک و اصولی و از همه مهمتر مطالعه گسترده و هدفمند در مورد هنر خود، هنرمند تعیین کننده میزان ارتقا و رشد جایگاه خویش و بالطبع سطح استقبال از آثارش خواهد بود. تجربه مثبت، آمار و ارقام و نمودارهای فروش آثار که توسط نماینده و یا گالری ثبت و رصد می شوند زمان مناسب برای افزایش قیمت آثار را در مقاطع مختلف تعیین می کنند.

 

ارزیابی بهای آثار اساتید و هنرمندان مطرح

هنرمندانی که جایگاه محکم و تثبیت شده ای در جامعه و بازار هنر پیدا می کنند به تدریج در فضای بین المللی نیز شناخته می شوند و آثارشان به موزه ها و مجموعه های افراد شناخته شده راه می یابند. آثار آنها در خانه حراج های معتبر پیوسته به فروش می رسد و در این مقطع عوامل دیگری تعیین کننده میزان رشد بهای آثار آنها خواهد بود. میزان اقبال فروش آثار هنرمندان در حراج های داخلی نظیر حراج تهران و بازخورد مثبت منطقه ای منجر به پذیرش آثار ایشان در حراج های بین المللی مانند کریستیز، ساتبیز، بونهامز و غیره می شود و از آن پس نمودارهای فروش و آمار ارقام تعیین کننده قیمت جهانی این آثار خواهند بود.

وقتی اثری از یک هنرمند شناخته شده برای فروش به گالری ارائه می شود اولین قدم در تعیین بهای حدودی آن مراجعه به پایگاه داده های نتایج حراج های پیشین است. اینکه اثری قبلا در حراجی معتبر ارائه شده و فروخته شده و یا نشده باشد، مدارک اصالت اثر (پرووننس) و یا شناسنامه اثر (سرتیفیکیت) قابل اعتماد داشته باشد، سوابق فروش آن موجود باشد و یا اینکه احیانا به حیثیت هنرمند و یا اثرش خدشه ای وارد آمده باشد یا خیر، کیفیت و سلامت اثر، نحوه ارائه و موارد تکنیکی و تخصصی اجرای اثر و غیره از دیگر مسائلی هستند که کارشناسان گالری هنگام تعیین قیمت اثر در نظر می گیرند. نکته قابل توجه این است که شیوه های قدیمی و پیشین و تکیه صرف به تجربه دیگر کارآیی ندارند و در نظر گرفتن داده ها و اطلاعات منابع معتبر از قبیل آرت پرایس، آرت نت و غیره از اهمیت ویژه ای برخوردار است.

علاوه بر آنچه گفته شد تغییرات سیاسی و اقتصادی کشورها نیز بر قیمت آثار هنری همچون سایر کالاها تاثیر می گذارد با این تفاوت عمده که برخلاف بازارهای بورس، قیمت جهانی نفت و فلزات باارزش که تابع مستقیمی از تصمیمات دولت ها هستند و ممکن است با کاهش و افزایش های شدید و ناگهانی روبرو شوند، بازار هنر تنها در پاسخ به وضعیت اقتصادی هر منطقه ممکن است دچار رکود و یا افزایش های یکباره دوره ای شود اما عموما از روند کاهشی پیروی نمی کند.

شرایط خاص می توانند بر بازار و قیمت های یک هنرمند بخصوص در مقاطعی تاثیر منفی بگذارند. به عنوان مثال رسوایی های مختلف از قبیل افشای جعل اثر، احتمال بی کیفیت و یا کپی بودن برخی آثار، مشکلات حقوقی وارثان هنرمندان و صاحبان مجموعه ها و یا هر نوع بی آبرویی اخلاقی منجر به واکنش منفی خریداران و در نهایت بازار هنرمند می شود اما این مسائل مختص همان هنرمند هستند و عموما بر وضعیت کلی بازار هنر تاثیر منفی نمی گذارند.